Նորավանք

Նորավանքը այն վայրերից է, որտեղ ճանապարհն արդեն պատմության մաս է դառնում։ Երևանից Վայոց ձոր հասնելիս բնապատկերը կամաց-կամաց փոխվում է․ լայն դաշտերը զիջում են չոր լեռներին, իսկ հետո ճանապարհը մտնում է Ամաղուի կիրճ, որտեղ կարմիր ժայռերը կարծես փակվում են մեքենայի շուրջը։ Վանքը երևում է ոչ միանգամից․ նախ աչքն ընկնում է ժայռերի գույնին, հետո՝ քարե պատերին, և միայն վերջում հասկանում ես, որ համալիրը ոչ թե պարզապես կառուցված է լեռների մեջ, այլ ամբողջությամբ ապրում է այդ միջավայրի հետ։

Ինչ տեսնել

Վանական համալիրը հիմնվել և զարգացել է միջնադարում, երբ Վայոց ձորը Հայաստանի հոգևոր, կրթական և մշակութային կարևոր կենտրոններից էր։ Այստեղ հատկապես հայտնի է Սուրբ Աստվածածին երկհարկ եկեղեցին, որի նեղ աստիճաններով բարձրանալը փոքրիկ փորձություն է, բայց նաև Նորավանքի ամենահիշվող պահերից մեկը։ Քարի վրա փորագրված խաչերը, դռների եզրերը, լուսամուտների նուրբ լուծումները և ճակատային պատկերները ցույց են տալիս, թե որքան մտածված է եղել յուրաքանչյուր մանրուք։ Սա այն տեղը չէ, որտեղ պետք է միայն արագ լուսանկարվել և հեռանալ․ Նորավանքը լավ է բացվում դանդաղ քայլելու ժամանակ, երբ մի քանի անգամ փոխում ես դիտակետը և տեսնում, թե ինչպես է վանքը այլ տեսք ստանում ժայռերի տարբեր անկյունների ֆոնին։

Նորավանք Վայոց ձորում նաև շատ հարմար է մեկօրյա կամ երկօրյա ճանապարհորդության համար։ Եթե մեկնում եք Երևանից, ճանապարհը սովորաբար տևում է մոտ երկու ժամից մի փոքր ավելի՝ կախված կանգառներից։ Շատերը Նորավանքը համադրում են Արենի-1 քարանձավի կամ Արենի գինու գյուղի հետ, որովհետև բոլորն էլ նույն ուղղության մեջ են և միասին կազմում են Վայոց ձորի ամենահամով երթուղիներից մեկը։ Եթե սիրում եք ոչ շտապ ճանապարհորդել, լավ է օրն այնպես պլանավորել, որ Նորավանքում լինեք առավոտյան կամ ուշ կեսօրին․ այդ ժամերին կիրճի գույնը ավելի հարուստ է, իսկ լուսանկարները՝ ավելի բնական։

Այցելության համար առանձնապես բարդ պատրաստություն պետք չէ, բայց մի քանի բան արժե հաշվի առնել։ Ամռանը կիրճում կարող է շատ տաք լինել, հատկապես կեսօրին, ուստի ջուր վերցնելը պարտադիր է։ Ձմռանը ճանապարհը սովորաբար հասանելի է, բայց եղանակային պայմաններից հետո ցանկալի է նախապես ստուգել վիճակը։ Վանքի տարածքում քայլելը հեշտ է, սակայն Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու արտաքին աստիճանները նեղ են և բարձր, այդ պատճառով հարմար կոշիկը միշտ ավելի լավ ընտրություն է։ Եթե գալիս եք երեխաների կամ տարեցների հետ, ավելի հանգիստ ռիթմ ընտրեք և մի փորձեք ամբողջ տարածքը տեսնել տասը րոպեում։

Նորավանքի ուժը միայն ճարտարապետության մեջ չէ։ Այստեղ շատ պարզ զգացվում է, թե ինչպես են հայկական միջնադարյան վանքերը աշխատել բնության հետ։ Կարմիր ժայռերը ոչ թե ֆոն են, այլ պատմության մասնակից․ նրանք պահում են ձայնը, լույսը, քամին և ճանապարհից եկող լռությունը։ Վանքի բակում կանգնելիս երբեմն ավելի տպավորիչ է ոչ թե ամենահայտնի անկյունը, այլ այն պահը, երբ շրջվում ես դեպի կիրճն ու հասկանում, թե ինչու է այս վայրը այդքան հաճախ հայտնվում Հայաստանի մասին լուսանկարներում։

Տեղում արժե ուշադրություն դարձնել նաև փոքր նշաններին։ Նորավանքը առաջին հերթին հայտնի է իր մեծ համայնապատկերով, բայց իրական գեղեցկությունը հաճախ երևում է մանրամասների մեջ՝ քարերի գույնի տարբեր շերտեր, պատերի վրա մնացած խաչաքանդակներ, լուսամուտների ստվերներ, եկեղեցու մուտքի շուրջ քանդակված դեմքեր և բուսական նախշեր։ Եթե կանգնեք բակի տարբեր ծայրերում, կտեսնեք, որ նույն շինությունը մեկ անգամ ավելի բարձր է թվում, մեկ անգամ՝ ավելի մոտիկ ժայռերին, մեկ անգամ էլ՝ կարծես ամբողջովին առանձնացած կիրճից։ Այդ փոփոխվող զգացողությունն է, որ Նորավանքը դարձնում է կենդանի վայր, ոչ թե պարզապես հերթական պատմական կանգառ։

Լավ պլանավորման դեպքում այս ուղևորությունը կարող է դառնալ ամբողջ օրվա առանցքը։ Առավոտյան կարելի է դուրս գալ Երևանից, ճանապարհին կանգնել Արարատի տեսարանների կամ Վայոց ձորի առաջին ոլորանների մոտ, հետո այցելել Նորավանք, իսկ կեսօրից հետո անցնել Արենիի կողմ։ Եթե հետաքրքրվում եք գինով, քարանձավներով կամ տեղական խոհանոցով, այդ ուղղությունը շատ հեշտ է հարմարեցնել ձեր ռիթմին։ Կարևոր է միայն չծանրաբեռնել օրը չափից շատ կետերով․ Նորավանքը այն վայրերից է, որտեղ մեկ ավելորդ կես ժամը հաճախ ավելի արժեքավոր է, քան մեկ լրացուցիչ կանգառը։

Լուսանկարելու համար շատերը ընտրում են վանքի դիմացի բաց հատվածը, բայց մի սահմանափակվեք միայն դրանով։ Փորձեք նկարել ճանապարհից, բակի ներսից, եկեղեցու աստիճանների կողքից և կիրճի խորքը նայող դիրքերից։ Եթե խմբով եք ճանապարհորդում, լավ է նախապես պայմանավորվել, թե որքան ժամանակ եք ուզում մնալ տարածքում, որովհետև Նորավանքում մարդիկ հաճախ տարբեր արագությամբ են շարժվում․ մեկը կանգնում է քանդակների մոտ, մյուսը երկար նայում է ժայռերին, երրորդը պարզապես ուզում է նստել ու լսել լռությունը։ Այդ պատճառով այս վայրը ավելի լավ է աշխատում, երբ ծրագիրը ճկուն է։

Ընտանիքների համար Նորավանքը կարող է լինել շատ հարմար, եթե այցը ճիշտ կազմակերպվի։ Երեխաներին հետաքրքիր է ճանապարհի կիրճային մասը, քարերի գույնը և եկեղեցու բարձր աստիճանները, բայց նրանց հետ պետք է ուշադիր լինել հատկապես Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու վերևի հատվածում։ Տարեցների համար պարտադիր չէ բարձրանալ աստիճաններով․ բակի մակարդակից էլ համալիրն ամբողջությամբ զգացվում է։ Եթե ձեր նպատակն է հանգիստ ու գրագետ շրջել, ոչ թե պարզապես «նշել» վայրերը ցուցակում, Նորավանքը հաստատ արժե դնել Վայոց ձորի հիմնական կանգառների մեջ։

Այցից հետո ճանապարհը նույնպես մի ավարտեք շտապ։ Կիրճից դուրս գալիս մի քանի դիտակետ կա, որտեղ կարելի է հետ նայել և տեսնել, թե ինչպես է վանքը փոքրանում ժայռերի մեջ։ Այդ վերջին հայացքը հաճախ նույնքան տպավորիչ է, որքան առաջին հանդիպումը։

Այցի գործնական խորհուրդներ

Եթե Նորավանքը ներառում եք ավելի մեծ երթուղու մեջ, արժե նախապես պատվիրել տրանսֆեր և օրն այնպես դասավորել, որ Արենիի կանգառները չսեղմեն վանքի համար նախատեսված ժամանակը։ Այլ ուղղությունների համար կարող եք նայել նաև Հայաստանի տեսարժան վայրերի ցանկը։ Պատմական հավելյալ տեղեկության համար օգտակար են Noravank-ի հոդվածը և Wikimedia Commons-ի լուսանկարները։